آواز
لحنی زلال، معنوی، منزه و روحبخش
یکی از آوازهای منشعب از دستگاه شور
بیات ترک (که با نام بیات زند نیز شناخته میشود) با تکیه بر درجهی سوم شور، لحنی زلال و معنوی میسازد. برخلاف ابوعطا که رنگی عاشقانه و زمینی دارد، بیات ترک از هرگونه بار حسی سنگین یا رمانتیک فاصله میگیرد و به سمت فضایی منزه، نیایشگونه و روحانی میرود؛ به همین سبب یکی از پرکاربردترین مایههای موسیقی مذهبی و آیینی ایران، از اذان و تعزیهخوانی تا نغمههای درویشی، بهشمار میآید. ساختار ملودیک بیات ترک نسبت به شور اصلی فشردهتر و درآمدش کوتاهتر است، و همین ایجاز، حسی از صراحت و صفا به آن میبخشد که آن را برای بیان مضامین عرفانی و دینی بسیار مناسب کرده است. یکی از گوشههای شناختهشدهی آن دوگاه است که پیوندی کهن با موسیقی مقامی قدیم ایران دارد و امروز بهصورت بخشی از ردیف بیات ترک باقی مانده است. آواز بیات ترک همچنین در تعزیه (در کنار شور و دشتی) از پرکاربردترین مایههاست، زیرا رسایی و صراحت آن برای روایتهای حماسی-مذهبی تعزیه بسیار کارآمد است. از نظر بافت اجرایی، بیات ترک هم در آواز تنها و هم همراه با ساز اجرا میشود، اما شهرت اصلی آن در حوزهی موسیقی آیینی و اذان است؛ اجراهای معروفی مانند اذان جاودان مرحوم رحیم مؤذنزاده اردبیلی نمونهای برجسته از ظرفیت معنوی این آواز است که نشان میدهد چگونه یک مایهی موسیقایی میتواند بهطور کامل در خدمت بیان دینی و نیایشی قرار گیرد بیآنکه از جوهر موسیقایی خود فاصله بگیرد. با اینهمه، بیات ترک محدود به فضای مذهبی نیست و در ردیفهای آوازی کلاسیک نیز جایگاهی مستقل و کامل دارد؛ خوانندگان بزرگ آواز ایرانی آن را در کنار سایر آوازهای شور اجرا کردهاند و همین دوگانگی کاربردی (هم در فضای معنوی، هم در فضای هنری و کنسرتی) بیات ترک را یکی از منعطفترین آوازهای ردیف ساخته است. این دوگانگی همچنین توضیح میدهد چرا بیات ترک، برخلاف بسیاری از مایههای دیگر ردیف که عمدتاً در چارچوب کنسرت و مجلس شنیده میشوند، به همان اندازه در فضای عمومی و آیینی (از منارهی مسجد تا صحنهی تعزیه) حضور دارد.
پیوند نام «ترک» با این آواز را برخی پژوهشگران به قومیت یا منطقهای در ایران مرتبط میدانند، اما در ابهام تاریخی باقی مانده است. برخی منابع نام «بیات» را به طایفهای ترکزبان نسبت میدهند، در حالی که برخی دیگر آن را کوتهشدهی واژهی «ابیات» (جمع بیت) دانستهاند که در نام آوازهای دیگری همچون بیات کرد و بیات اصفهان نیز تکرار شده است؛ هیچیک از این دو روایت بهطور قطعی اثباتشده نیست، و همین ابهام نامشناختی، بیات ترک را به یکی از آوازهایی تبدیل کرده که خاستگاه دقیق آن همچنان محل بحث پژوهشگران ردیف است. از نظر ریشهی موسیقایی، نام بیات ترک یا بیات زند در رسالههای کهن موسیقی ایران ذکر نشده است، اما در مقام حسینی (یکی از دوازده مقام موسیقی کلاسیک دورهی اسلامی) شعبهای به نام «دوگاه» وجود داشته که امروز بهصورت گوشهای در ردیف بیات ترک باقی مانده است؛ این پیوند را میتوان یکی از ریشههای تاریخی این آواز دانست. در دورهی معاصر، بیات ترک به دلیل کاربرد گستردهاش در اذان و تعزیه، جایگاهی ویژه در حافظهی جمعی موسیقی مذهبی ایران یافته و بسیاری از مؤذنان و تعزیهخوانان برجسته آن را بهعنوان مایهی اصلی اجراهای خود برگزیدهاند. این کاربرد آیینی گسترده، بهمرور بیات ترک را از یک مایهی صرفاً موسیقایی به بخشی از حافظهی شنیداری جمعی ایرانیان در مناسک مذهبی بدل کرده است.
تکیه بر درجهی سوم شور به عنوان شاهد
طهارت معنوی، نیایش و آرامش روحانی
رحیم مؤذنزاده اردبیلی، ادیب خوانساری
برخلاف ابوعطا که غنایی و عاشقانه است، بیات ترک لحنی منزهتر و روحانیتر دارد؛ همین تفاوت، دو آواز را در دو سر طیف حسی خانوادهی شور قرار میدهد؛ یکی رو به دلدادگی زمینی، دیگری رو به تنزه معنوی. در قیاس با دشتی (سوزناکترین آواز این خانواده) بیات ترک از بار غم و نوستالژی بهمراتب سبکتر است و در عوض بر صفا و آرامش تأکید دارد. با افشاری نیز تفاوتی مشابه دیده میشود: افشاری با شاهد بر درجهی پنجم حالتی متلاطم و پرتنش دارد، حال آنکه بیات ترک با شاهد بر درجهی سوم، از هرگونه تعلیق یا بیقراری به دور است و به سکون معنوی نزدیکتر میشود. اگر بیات ترک را با آواز همنام و همخانوادهاش در دستگاه همایون (بیات اصفهان) مقایسه کنیم، تفاوت باز هم روشنتر میشود: بیات اصفهان با نزدیکی به گام مینور هارمونیک و مضمون رمانتیک و نوستالژیک، به احساساتی زمینی و شخصی میپردازد، در حالی که بیات ترک از اینگونه بار احساسی فاصله میگیرد و در فضایی آیینی و فراشخصی (همچون اذان و تعزیه) بیشترین کاربرد را مییابد. این مقایسه نشان میدهد که همنام بودن دو آواز (هر دو با پیشوند «بیات») الزاماً بهمعنای همماهیت بودن آنها نیست، بلکه هر یک را باید در بستر خانوادهی دستگاهی خود (شور یا همایون) شنید و ارزیابی کرد.
این دو، دو نام رایج برای همین آواز واحد هستند که در منابع و محافل مختلف ردیف بهجای هم بهکار میروند.
بیات ترک از دیرباز در موسیقی آیینی و مذهبی ایران (از جمله اذان، تعزیهخوانی و نغمههای درویشی) کاربردی گسترده داشته است. صراحت و صفای ملودیک آن، همراه با نبود بار احساسی سنگین یا رمانتیک، این آواز را برای روایتهای دینی و آیینی بسیار مناسب کرده و آن را از سایر آوازهای خانوادهی شور که بیشتر رنگ عاشقانه یا محلی دارند، متمایز ساخته است.
اگرچه نام بیات ترک در رسالههای کهن موسیقی ایران ذکر نشده، مقام حسینی (یکی از دوازده مقام موسیقی کلاسیک دورهی اسلامی) شعبهای به نام دوگاه داشته که امروز در قالب یکی از گوشههای ردیف بیات ترک باقی مانده است؛ این پیوند را میتوان یکی از قدیمیترین ریشههای مستندِ این آواز در تاریخ موسیقی ایران دانست.
با وجود نام مشترک «بیات»، این دو آواز از دو خانوادهی متفاوتاند: بیات ترک از شور و بیات اصفهان از همایون منشعب میشود. بیات ترک لحنی منزه و آیینی دارد، حال آنکه بیات اصفهان با نزدیکی به گام مینور هارمونیک، رنگی رمانتیک و نوستالژیک به خود میگیرد؛ این تفاوت نشان میدهد که نام مشترک الزاماً بهمعنای خاستگاه یا حالوهوای مشترک نیست.