آواز
نغمهای غنایی، رمانتیک و بینهایت لطیف با حس نوستالژیک
یکی از آوازهای منشعب از دستگاه همایون
بیات اصفهان، تنها آواز مستقل خانوادهی همایون، با ایست بر درجهی چهارم این دستگاه شکل میگیرد و از اینرو، هرچند از دل همایون بیرون میآید، هویت مستقل و متمایزی دارد. قرابت گام آن (بهویژه در دانگ بالایی) با گام مینور هارمونیک غربی، آن را برای گوش شنوندگان آشنا با موسیقی غربی نیز ملموس و دلنشین کرده و همین ویژگی، یکی از دلایل محبوبیت گستردهی آن در تصنیفسازی و موسیقی ارکسترال معاصر ایران است. فضای عاطفی بیات اصفهان را نمیتوان بهسادگی در یک قطب غم یا شادی جای داد؛ برخی از موسیقیدانان و پژوهشگران آن را حالتی میان این دو (رمانس، لطافت و دلتنگی شیرین) توصیف کردهاند، بهگونهای که نه سوگواری صرف است و نه شادمانی بیآلایش، بلکه نوعی نوستالژی و اشتیاق رمانتیک را در خود دارد. همین ویژگی، بیات اصفهان را از حزن عمیق و بیقرار آوازهای برخاسته از شور متمایز میکند و آن را به گزینهای طبیعی برای بیان عشق، یادآوری خاطرات و توصیف طبیعت بدل ساخته است. از نظر کاربرد، بیات اصفهان یکی از پرکاربردترین آوازهای ردیف در تصنیفسازی دوران معاصر بوده است؛ تصنیفهایی مانند «موسم گل» و «بهار دلنشین» نمونههای شناختهشدهای از این کاربردند. گستردگی همین کاربرد سبب شده بیات اصفهان، بیش از بسیاری آوازهای دیگر، از فضای صرفاً کلاسیک ردیف فراتر رود و به موسیقی پاپ و فیلم ایرانی نیز راه یابد، بیآنکه اصالت و هویت دستگاهی خود را از دست بدهد. در اجرای آوازی، بیات اصفهان معمولاً در پیوند نزدیک با همایون شنیده میشود: بسیاری از خوانندگان، پس از سیر در گوشههای همایون، اجرا را با فرود به بیات اصفهان به پایان میبرند، بهگونهای که این آواز نقش نوعی تسکین و آرامش نهایی را پس از فرازونشیبهای عاطفی همایون ایفا میکند.
نام بیات اصفهان مستقیماً به شهر اصفهان (یکی از کانونهای مهم تاریخ فرهنگ و هنر ایران) ارجاع دارد، هرچند باید میان آن و «مقام اصفهان» در نظام دوازدهمقامی موسیقی قدیم ایران تمایز نهاد؛ نام مشترک است، اما بر پایهی شواهد موجود، پیوند مستقیم موسیقایی میان آن مقام کهن و آواز امروزی محرز نیست. مکتب آوازی اصفهان، با چهرههایی چون سید عبدالرحیم (استاد بنام آواز در این مکتب) در شکلگیری سبک اجرای این آواز و انتقال آن به نسلهای بعد نقش داشته است؛ از شاگردان همین مکتب، ادیب خوانساری بود که در اصفهان نزد سید عبدالرحیم آموخت و بعدها به یکی از مراجع اجرای آوازهای ردیف، از جمله بیات اصفهان، بدل شد. در سدهی اخیر، بیات اصفهان بستر بسیاری از آثار ارکسترال و تلفیقی موسیقی ایرانی بوده است؛ نزدیکی آن به گام مینور هارمونیک، امکان هماهنگسازی و تلفیق آن با سازبندیهای ارکسترال و حتی موسیقی غربی را تسهیل کرده و همین امر، بیات اصفهان را به یکی از پرکاربردترین مایههای ردیف در آثار ترکیبی و تصنیفهای مردمپسند دهههای اخیر بدل ساخته است.
ایست بر درجهی چهارم همایون، نزدیک به مینور هارمونیک
رمانس، لطافت و دلتنگی شیرین
محمدرضا شجریان، پریسا، ادیب خوانساری
برخلاف آوازهای خانوادهی شور (ابوعطا، بیات ترک، دشتی و افشاری) که همگی از دلِ حزن و اشتیاق شور برمیخیزند و در نهایت رنگی از دلتنگی یا آشفتگی عاطفی دارند، بیات اصفهان از خانوادهی همایون است و لطافت و رمانسی متعادلتر و کمتر سوزناک دارد؛ حزن آن، اگر باشد، شیرین و دلنشین است تا جانکاه. نزدیکترین قیاس در خانوادهی شور را میتوان با ابوعطا برقرار کرد: هر دو رنگی رمانتیک و لطیف دارند، اما ابوعطا با شاهد بر درجهی چهارم شور، از دلِ فضای شیدا و ملایم شور بیرون میآید و لطافتش آمیخته با اشتیاقی خامتر است، حال آنکه لطافت بیات اصفهان پختهتر و نزدیک به نوستالژی است. در برابر دشتی (سوزناکترین آواز خانوادهی شور با درجهی پنجم متغیر و بیقرارش) تفاوت بیات اصفهان آشکارتر میشود: دشتی سراسر بغض و اندوه بیپناه است، حال آنکه بیات اصفهان حتی در لحظات غمگینترش نیز حسی از آرامش و تسلی همایون را با خود دارد. از نظر جایگاه در نظام دستگاهی نیز باید افزود که بیات اصفهان، برخلاف چهار آواز خانوادهی شور، تنها آواز مستقل خانوادهی همایون است؛ به همین دلیل، بیش از آنکه با یک آواز همرتبه مقایسه شود، باید در کنار دستگاه مادر خود (همایون) بهعنوان دو روی یک سکه در نظر گرفته شود: همایون شکوه و وقار را بازمیتاباند و بیات اصفهان همان شکوه را در قالبی لطیفتر و رمانتیکتر بازمیگوید.
فاصلههای گام بیات اصفهان، بهویژه در دانگ بالایی، شباهت نزدیکی به گام مینور هارمونیک غربی دارد.
بیات اصفهان بر پایهی ایستِ ملودیک بر درجهی چهارم همایون شکل میگیرد. همین مرکزیت درجهی چهارم، حالوهوایی متفاوت از فرودهای معمول همایون بر درجهی اول میسازد و به این آواز، هویت و استقلال ملودیک میبخشد، هرچند از نظر مایه همچنان در دل خانوادهی همایون جای دارد.
خیر. در نظام دوازدهمقامی موسیقی قدیم ایران، مقامی به نام اصفهان وجود داشته، اما بر پایهی شواهد موجود، پیوند موسیقایی مستقیمی میان آن مقام کهن و بیات اصفهانِ امروزی در دست نیست؛ اشتراک، بیشتر در نام و شاید در ارجاع به همان منطقهی جغرافیایی است.
نزدیکی گام بیات اصفهان به مینور هارمونیک غربی، هماهنگسازی آن را با سازبندیهای ارکسترال و حتی گوش غیرمتخصص آسانتر میکند. از این رو بسیاری از تصنیفها و آثار تلفیقی موسیقی ایرانی در دهههای اخیر بر پایهی همین آواز ساخته شدهاند.