از شاهگوشههای ماهور و پلی به شور: درجهی ششم ربع پرده بم میشود تا دانگ دوم ماهور با دانگ اول شور همشکل شود. شاهدش درجهی ششم است که ربع پرده بم شده و ایستش درجهی پنجم. گسترهاش یک اکتاو کامل و حرکتش تغزلی است؛ ملودی برخلاف شور به دانگ شور محدود نیست و بارها به دانگ اول ماهور برمیگردد. اجرای دلکش مفصل است و معمولاً چهارمضراب پس از آن میآید.
کرن و سری اینجا ربعپرده (۵۰ سنت) فرض شدهاند؛ در اجرا اندازهی ریزپردهها از نوازندهای به نوازندهی دیگر فرق میکند. روی هر پرده بزنید تا صدایش را بشنوید.
دانستنیها
ژان دورینگ دلکش را یکی از چهار پردهگردانی اصلی ماهور و شاید مهمترین آنها از نظر نقش بیانی میداند که با حالوهوای خودِ ماهور تقابل شدیدی دارد. قطعههایی که یکسره در دلکش باشند بسیار نادرند، ولی بیشتر قطعههای ماهور بخشهایی در این گوشه دارند.
بهگفتهی دورینگ ملودی از نتهای بالاتر آغاز میشود و پس از شنیدهشدن لا به سوی دو (نت پایهی ماهور) فرود میآید؛ این گسترش ممکن است سه یا چهار مرحله داشته باشد و گوشهی «حاجی حسنی» هم در آن بیاید.
در ردیفهای میرزاعبدالله، آقاحسینقلی و معروفی اجرای دلکش سه گوشه دارد: دلکش، چهارمضراب دلکش و فرود؛ گوشهی سوم تنها در ردیف معروفی «حاجی حسنی» نام دارد.
نتل در بررسی یازده اجرای ماهور دلکش را پس از درآمد رایجترین گوشه یافته است. در ردیفها معمولاً پس از فیلی و پیش از خاوران میآید.
روحالله خالقی با الهام از نام این گوشه به عصمت باقرپور، خوانندهی جوان آن زمان، لقب «دلکش» داد.
ناهمخوانی منابع در شاهد و ایست: مقالهی ماهور در ویکیپدیا (به نقل از فرهت) درجهی ششمِ تغییریافته را شاهد و درجهی پنجم را ایست میداند و نمودار بر همین روایت است؛ اما مقالهی «دلکش (گوشه موسیقی)» و ستاره درجهی پنجم را شاهد میدانند و ایست موقت را روی درجهی چهارم میگذارند، و دورینگ هم مرکز ملودی را روی سل (درجهی پنجم) و توقف را روی فا (درجهی چهارم) توصیف میکند.
دورینگ مقیاس دلکش را با لا کرن و سی بمل مینویسد (دو، ر، می، فا، سل، لا کرن، سی بمل، دو)؛ ستاره و ویکیپدیا نیز از کاستهشدن درجهی هفتم در کنار ششم یاد میکنند.
نمونههای شناختهشده
دلکش (ردیف آوازی میرزاعبدالله) · محمود کریمی؛ مؤسسهی ماهور، ۱۳۸۲نمونهی صوتی ایرانیکا برای این گوشه
پیشنویس، تأییدنشده. ترتیب گوشهها از اجرای نورعلی برومند از ردیف میرزا عبدالله است؛ نتها و توضیحها از منابع عمومی گردآوری شده و هنوز یک استاد ردیف آنها را بازبینی نکرده است.